#TegoDnia: Zero Energy Experimental Pile w Kanadzie osiągnął stan krytyczny

Data dodania: sobota, 5 września 2026, autor: nuclear.pl

5 września 1945 roku, o godzinie 15:45 w Chalk River w kanadyjskiej prowincji Ontario uruchomiono ZEEP (Zero Energy Experimental Pile) – pierwszy reaktor jądrowy, który osiągnął stan krytyczny poza Stanami Zjednoczonymi. Tym samym Kanada stała się drugim państwem na świecie, w którym przeprowadzono kontrolowaną, samopodtrzymującą się reakcję łańcuchową.

ZEEP nie był elektrownią ani nawet typowym reaktorem badawczym dużej mocy. Był niewielkim, eksperymentalnym układem zaprojektowanym przede wszystkim do badania fizyki reaktorowej i określania optymalnego rozmieszczenia paliwa oraz moderatora. Wykorzystywał uran naturalny jako paliwo, ciężką wodę jako moderator oraz grafit jako reflektor. Maksymalna moc cieplna wynosiła zaledwie 30 W.

Znaczenie ZEEP było jednak ogromne. Reaktor dostarczył danych niezbędnych do zaprojektowania i uruchomienia w 1947 roku znacznie większego reaktora NRX (National Research Experimental). Doświadczenia zdobyte podczas prac nad ZEEP stały się również jednym z fundamentów kanadyjskiej drogi rozwoju reaktorów moderowanych ciężką wodą – prowadzącej ostatecznie do technologii CANDU.

Co ciekawe, ZEEP był konstrukcją przestawną i niezwykle czułym „instrumentem” do badań fizyki reaktorowej. W przeciwieństwie do NRX, który projektowano przede wszystkim z myślą o pracy na wysokiej mocy, ZEEP można było rekonfigurować i wykorzystywać do eksperymentów nad zachowaniem układu reaktorowego. Jego następcą był ZED-2, uruchomiony w Chalk River w 1960 roku i nadal wykorzystywany do badań.

ZEEP wyłączono 27 lipca 1970 roku, a jego pełny demontaż zakończono w 1997 roku. Dziś pozostaje jednym z najważniejszych symboli początków kanadyjskiego programu jądrowego.