50 lat atomistyki w Polsce

Data dodania: czwartek, 2005.06.16, autor: atomowe.kei.pl

Odkrycia w dziedzinie fizyki jądrowej z początku i połowy XX w. spowodowały ogromne zainteresowanie tą dziedziną nauki. Także w Polsce szereg uczonych podjęło prace w tej fascynującej dziedzinie. Po wojnie prekursorami tych badań byli prof. Andrzej Sołtan w Warszawie i profesorowie Henryk Niewodniczański i Marian Mięsowicz w Krakowie.

W 1954 roku utworzono Zakład Fizyki Cząstek Elementarnych przy Polskiej Akademii Nauk. Zadaniem tej organizacji była analiza możliwości zbudowania w Polsce jądrowego reaktora badawczego. Opracowano szkic projektu reaktora o mocy cieplnej 5 MW. Zbudowano pierwsze w Polsce detektory promieniowania jądrowego, pierwsze akceleratory cząstek. Jednakże w tym okresie wszystkiego było brak: ludzi, funduszy, aparatury itp. W 1955 roku nastąpił przełom. Odtajnienie przez rządy prowadzące badania nad bronią jądrową (USA, Wielka Brytania i ZSSR) części wyników prac i udostępnienie technologii jądrowych innym krajom zaowocowało powołaniem w dniu 4 czerwca 1955 roku przez Prezydium Rządu Instytutu Badań Jądrowych.

Zgodnie ze statutem nadanym przez Prezydium Rządu, działalność Instytutu obejmowała badania jądra atomowego, inżynierię jądrową i wykorzystanie energii jądrowej dla gospodarki narodowej. Pierwszym dyrektorem Instytutu Badań Jądrowych został profesor Andrzej Sołtan. Po 2 latach dyrektorem Instytutu został profesor Jan Paweł Nowacki.

Zaczął się burzliwy rozwój atomistyki w Polsce. W 1958 roku uruchomiono reaktor atomowy EWA oraz cyklotron. Z końcem 1958 roku na bazie krakowskiego oddziału IBJ został utworzony samodzielny Instytut Fizyki Jądrowej. W Świerku zbudowano reaktory mocy zerowej MARYLA, ANNA i AGATA wykorzystane do badania w zakresie fizyki reaktorów. W 1966 roku podjęto decyzję o budowie drugiego polskiego reaktora badawczego MARIA. Reaktor ten - całkowicie polskiej konstrukcji - został uruchomiony w 1974 roku. Reaktory wykorzystywano do wielu celów, w tym do wytwarzania preparatów izotopowych stosowanych w ochronie zdrowia, w ochronie środowiska oraz w przemyśle. Powstała Centrala Odpadów Promieniotwórczych, a w wybudowanym przez wojska carskie wojskowym forcie w Różanie zlokalizowano Składowisko Odpadów Promieniotwórczych.

W Ośrodku Świerk rozwijano prace nad przyspieszaczami cząstek elementarnych. Został zbudowany akcelerator protonów ANDRZEJ, powstały przyspieszacze elektronów. Zdobyte doświadczenia pozwoliły na instalacje urządzeń do fotoaktywacyjnej analizy chemicznej w zakładach wzbogacania rudy miedzi, do radiograficznych badań wyrobów oraz do opracowania i produkcji akceleratorów do radioterapii nowotworów NEPTUN 10P. W 1965 roku uruchomiono maszynę cyfrową GIER, a w 1974 roku zainstalowano nowoczesną maszynę cyfrową CYBER firmy Control Data Corporation.

W żerańskim Ośrodku Instytutu prowadzono prace nad paliwami jądrowymi, m.in. nad otrzymaniem czystego uranu metalicznego z rudy uranowej oraz nad wydzieleniem transuranowców z wypalonego paliwa jądrowego. W 1971 roku uruchomiono na Żeraniu akcelerator elektronów LAE 13-9, który wykorzystywano do badań wpływu promieniowania na procesy chemiczne oraz na organizmy żywe. Opracowano technologie wytwarzania rur termokurczliwych oraz wyjaławiania urządzeń medycznych.

W Świerku prowadzono prace wspomagające budowę Elektrowni Jądrowej Żarnowiec. Przeprowadzono badania charakterystyk reaktorów energetycznych w Nowym Woroneżu i w Kozłoduju. Współpracowano we wdrożeniu w zakładach produkcyjnych produkcji urządzeń i aparatury dla elektrowni jądrowej, które zostały zainstalowane w EJ Pacs.

Nie sposób ocenić roli Instytutu Badań Jądrowych bez współdziałania przemysłu, a w szczególności Zjednoczonych Zakładów Urządzeń Jądrowych POLON. To w tych zakładach przeprowadzono badania opracowanych w Instytucie technologii i produkowano opracowaną w Instytucie aparaturę. Przykładem może być budowa i oprogramowanie komputerowych systemów wspomagania eksploatacji bloków energetycznych zasilanych węglem brunatnym. Dwanaście takich systemów opartych na aparaturze standardu CAMAC zainstalowano w Elektrowni Bełchatów. Produkcję opracowanej w Instytucie aparatury prowadziły dwa Zakłady Doświadczalne Instytutu: Elektroniki Jądrowej i Aparatury Unikalnej.

Lista znamienitych osiągnięć Instytutu Badań Jądrowych jest bardzo długa. Prowadzono badania w zakresie fizyki jądrowej, chemii jądrowej, fizyki i techniki reaktorowej współpracując z najważniejszymi ośrodkami międzynarodowymi jak Zjednoczony Instytut Badań Jądrowych w Dubnej i CERN w Genewie oraz wieloma instytutami europejskimi. Uruchomiono szeroki program badań podstawowych kontynuowany dziś w Instytucie Problemów Jądrowych. Największym osiągnięciem w tej dziedzinie były historyczne prace nad hiperfragmentami - nowym typem jąder atomowych zawierających w swoim składzie zamiast jednego z nukleonów cząstkę dziwną czyli hiperon lambda. Odkrywcy hiperjąder, profesorowie Marian Danysz i Jerzy Pniewski "otarli się" o nagrodę Nobla.

Dziś w Instytucie Problemów Jądrowych program badawczy obejmuje m.in.:

- udział w czołowych eksperymentach fizyki cząstek przy akceleratorach w CERN (ISR, SPS, LEP, LHC) i DESY (PETRA, HERA) w latach od 1957 do chwili obecnej
- stworzenie silnego ośrodka badań fizyki ciała stałego i fizyki materiałów przy pomocy metod jądrowych
- utworzenie w Polsce pierwszego zespołu fizyki i techniki plazmy oraz prowadzenie badań zjawisk plazmowych w wielkich urządzeniach fizyki plazmy w zbudowanych w IBJ układach Plasma-Focus i Z-Pinch; udział w programach badań termojądrowych i teorii fizyki plazmy
- prace teoretyczne przewidujące własności nowych, najcięższych jąder oraz metody syntezy tych jąder; prace te uzyskały następnie potwierdzenie w eksperymentach prowadzonych w GSI (Darmstadt-Niemcy), ZIBJ (Dubna), oraz LBL Berkeley (USA)
- zapoczątkowane w ostatnich latach badania w dziedzinie astrofizyki.

Silna pozycja Instytutu Badań Jądrowych oraz postawa jego pracowników w latach tworzenia "Solidarności" stały się przyczynami podziału dokonanego w 1982 roku. Powstały trzy nowe jednostki: Instytut Problemów Jądrowych, Instytut Energii Atomowej - oba z siedzibą w Ośrodku Świerk i Instytut Chemii i Techniki Jądrowej z siedzibą na Żeraniu. W 1990 roku samodzielną osobowość prawną uzyskał Ośrodek Badawczo Rozwojowy Izotopów. I tak, razem z wydzielonym jeszcze w latach pięćdziesiątych Instytutem Fizyki Jądrowej w Krakowie, istnieje obecnie pięć instytutów naukowych powstałych na bazie Instytutu Badań Jądrowych.